en hoe voorstelbaar…

De wijze waarop demissionair staatssecretaris Raymond Knops (CDA)  mede namens demissionair premier Mark Rutte (VVD) de Kamervragen van Renske Leijten (SP) heeft beantwoord was voorspelbaar. Natuurlijk is de verkoopprocedure van het Landgoed Paleis Soestdijk aan de MeyerBergman Erfgoed Groep (MBEG) volgens de regels verlopen. Dat de plannen afwijken van het oorspronkelijke plan Made by Holland’? Geen punt, het vindt allemaal plaats overeenkomstig de afspraken die het Rijksvastgoedbedrijf maakte met de MBEG . 

Bent u ooit betrokken bent geweest bij het wijzigen van een bestemmingsplan? Dan weet u hoe strikt de overheid zich gewoonlijk houdt aan gemaakte afspraken én regelgeving. Zo niet in geval de bestemming van het Landgoed Paleis Soestdijk. Hier krijgt de MBEG van de drie bij het dossier Landgoed Paleis Soestdijk betrokken overheden (Gemeente, Provincie en Rijksoverheid) alle ruimte zijn plannen voor het binnen het Natuurnetwerk Nederland gelegen landgoed aanzienlijk uit te breiden. Het sprookje van de paleiseigenaar dat met de uitvoering van zijn plannen de natuur op het landgoed juist zal worden versterkt, is loze vastgoed-marketingspeech ten top, zoals ook te zien en te horen was bij het nieuwbouwproject Future Proof Apartments…

Dat de voorstanders van de paleisplannen de antwoorden op de Kamervragen als een overwinning begroeten nemen wij voor kennisgeving aan. Als in september de gemeenteraad het Ontwerpbestemmingsplan Paleis Soestdijk behandelt zullen wij als steeds onze kritiek op de sterk gewijzigde plannen inbrengen.

De antwoorden op de Kamervragen van Renske Leijten zijn door ons kritisch onder de loep genomen. Onder deze inleiding leest u ze, steeds in het rood voorzien van een reactie onzerzijds.


De Kamervragen, de antwoorden en in het rood ons commentaar

AH 3649 – 2021Z12366  

Antwoord van staatssecretaris Knops (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties)

(ontvangen 26 juli 2021)

Vraag 1

Hoe kan het dat de plannen van de koper van Paleis Soestdijk zo ingrijpend gewijzigd zijn na de verkoop en dit niet in de voorwaarden bij de verkoop is opgenomen?

Antwoord 1

De koper heeft – zoals gebruikelijk is bij een verkoopprocedure – het plan na de overdracht verder uitgewerkt. De koper heeft het Rijksvastgoedbedrijf in 2019 verzocht in te stemmen met een aantal niet ingrijpende planoptimalisaties. Deze instemming moest de koper vragen op basis van bepalingen in de koopovereenkomst en de leveringsakte waarin is geregeld dat het Rijksvastgoedbedrijf de eerste vijftien jaar na overdracht onder meer in moet stemmen met voorgestelde wijzigingen of (gedeeltelijke) verkoop. Doel van deze bepalingen was om te borgen dat de koper na de overdracht niet een geheel ander planconcept uit zou werken of zou overgaan tot verkoop van het paleis en landgoed in kleinere eenheden. Het Rijksvastgoedbedrijf heeft de voorgestelde wijzigingen goedgekeurd omdat het van oordeel was dat het ging om uitwerkingen/optimalisaties die binnen het voorgestelde concept pasten zoals dat door de koper in de verkoopprocedure was ingediend.

Daarna is er nog sprake geweest van een beperkt aantal aanpassingen. De laatste aanpassingen die zijn aangebracht in het plan hebben plaatsgevonden in het kader van de procedure voor het bestemmingsplan. Dit betreft de bestuurlijke afwikkeling van het plan die plaatsvindt in samenspraak tussen de koper en de gemeente. De aanpassingen die in het kader van de bestemmingsplanprocedure hebben plaatsgevonden zijn doorgevoerd ter vergroting van het draagvlak in de omgeving, met name ten aanzien van het woningbouwprogramma.

In het oorspronkelijke plan ging het om 65 grondgebonden woningen op een oppervlakte van 6,1 hectare en in het Ontwerp Bestemmingsplan dat nu voorligt gaat het om 98 appartementen op een kleinere oppervlakte, namelijk 2,9 hectare. Het ontwerpbestemmingsplan wordt in september van dit jaar behandeld door de gemeenteraad van Baarn.

Reactie 1

Als CDA-staatssecretaris Raymond Knops van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties laat weten dat er sprake is van een aantal niet ingrijpende planoptimalisaties ziet hij bewust een aantal zaken over het hoofd. Als geen ander moet hij de inhoud van het oorspronkelijke plan kennen, want hij was in 2017 verantwoordelijk voor de verkoop van het Landgoed Paleis Soestdijk aan de MeyerBergman Erfgoed Groep (MBEG). Zo was er in het oorspronkelijke plan een hotelvoorziening gepland in het monumentale paleisgebouw. De nieuwbouw van een hotelvoorziening elders op het landgoed werd zelfs expliciet uitgesloten door de MBEG, omdat het niet exploitabel werd geacht. Opvallend genoeg is een andere door de Stuurgroep Paleis Soestdijk geselecteerde partij, het consortium Internationaal Handelshuis, juist op een dergelijk planonderdeel afgewezen door een door de oud-VVD minister van VROM Sybilla Dekker geleide beoordelingscommissie.

Vraagtekens kunnen worden geplaatst bij de opmerking van de staatssecretaris dat er sprake is van een beperkt aantal aanpassingen van het oorspronkelijke plan. Naast de bouw van een nieuw hotel voorziet het huidige plan immers in de bouw van een groot auditorium in de achter het paleis gelegen Zochertuin (Rijksmonument). Een dergelijke voorziening vormde geen onderdeel van het  plan ‘Made by Holland’ waarmee de MBEG de ‘wedstrijd’ won. Het is evident dat een auditorium, dat plaats kan bieden aan 300 bezoekers en waar ook voorstellingen georganiseerd kunnen worden een regelrechte bedreiging vormt voor het Baarnse theater de Speeldoos. Het theater wordt momenteel voor een kleine 10 miljoen euro (gemeenschapsgeld!) gerenoveerd en uitgebreid. Een van de belangrijke verdienmodellen voor de Speeldoos is het binnenhalen van zakelijke bijeenkomsten. 

De staatssecretaris geeft terecht aan dat er in het oorspronkelijke plan Made by Holland sprake was van de bouw van 65 grondgebonden woningen op een oppervlakte van 6,1 hectare. De woningen zouden als kostendragers dienen voor de restauratie van het paleisgebouw. Het is goed te weten dat het bewuste plan eerst in april 2019 openbaar is gemaakt. Tot die tijd is steeds naar buiten gebracht, ook in publicaties van de Rijksoverheid, dat de 65 woningen gebouwd zouden óp het voormalige kazerneterrein van de Koninklijke Marechaussee. Eerst in april 2019 werd duidelijk dat het bouwvlak niet alleen het kazerneterrein betrof maar ook een groot ten zuiden daarvan gelegen deel van het paleispark. Bij de presentatie van het sterk gewijzigde plan in april 2019 bleek er overigens sprake te zijn van een woningbouwplan voor 98 woningen. Protesten uit de raad, van provinciezijde en uit de samenleving maakten dat er een nieuw woningbouwplan is opgesteld. Ten koste van een groot extra deel van het Borrebos was nu voorzien in de bouw van tien elk 15 meter hoge appartementencomplexen met in totaal 80 woningen. In juli 2020 accepteerde de gemeenteraad het nieuwe bouwplan, maar de protesten uit de samenleving verstomden niet. Nu ligt de bouw voor van een woonwijk met een kleine honderd woningen op het kazerneterrein* plus een aantal aangrenzende bosstroken. De komst van een dergelijke nieuwbouwwijk wijk in het Borrebos, met alle infrastructuur en mobiliteit die daarmee gepaard gaan, past niet op het binnen het Natuurnetwerk Nederland gelegen Landgoed Paleis Soestdijk.

* Het voormalige kazerneterrein is gelegen in het bij het paleis gelegen eeuwenoude Borrebos. In 1948 was het Koningin Wilhelmina die het bosgebied verpachte aan de Staat onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat het bosgebied bij einde gebruik teruggegeven moest worden aan de natuur. Die opdracht herhaalde Koningin Juliana toen zij in 1986 een extra stukje Borrebos in erfpacht gaf ten behoeve van een kleine uitbreiding van het kazerneterrein.

Vraag 2

Kan de koop worden teruggedraaid omdat er weinig van de oorspronkelijke plannen over is? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 2

Nee, de koop kan niet worden teruggedraaid. Een uitgebreide en zorgvuldige verkoopprocedure is in concurrentie doorlopen. In die procedure is in drie fasen een partij geselecteerd waaraan vervolgens is verkocht en geleverd.

Reactie 2

Ernstig betwijfeld moet worden of er inderdaad sprake was van een zorgvuldige verkoopprocedure. De MBEG beschikte immers als enig consortium over relevante voorinformatie. Bovendien maakte een vertegenwoordiger van de MBEG deel uit van de commissie Ronde Tafel Paleis Soestdijk, die in 2015 de toenmalige VVD-minister voor Wonen en Rijksdienst Stef Blok adviseerde over de toekomst van het Landgoed Paleis Soestdijk. Komt nog bij dat de exploitatieplannen ondergeschikt moesten zijn aan de natuurbelangen van het landgoed dat deel uitmaakt van het Natuurnetwerk Nederland. Je kunt alles recht praten wat krom is, maar de nu door de MBEG gepresenteerde grootschalige  plannen voldoen niet aan dit criterium.

Leest u de uitgebreide reconstructie van de verkoopprocedure er op na die geplaatst is op de website van de BOP. 

Overigens is het niet de vraag of de verkoop van het landgoed ja dan nee kan worden teruggedraaid. In artikel 19, lid 1, van de akte van levering van Paleis en Landgoed Soestdijk is vastgelegd dat indien de MBEG het gekochte binnen vijftien jaar na 20 december 2017 wenst te vervreemden in dat geval het Rijk het recht heeft van eerste-koop. Zo’n situatie kan zich bijvoorbeeld voordoen als de gemeenteraad besluit niet akkoord te gaan met de te grootschalige plannen zoals die thans voorliggen. Aangezien de MBEG herhaaldelijk te kennen heeft gegeven dat kleiner echt niet kan, rest de paleiseigenaar in dat geval immers niets anders dan zich te melden bij het Rijksvastgoedbedrijf met de boodschap het landgoed te willen verkopen.

Vraag 3

Vindt u het wenselijk dat er met gemeenschapsgeld nu een gat in de begroting moet worden opgelost?

Antwoord 3

Het betreft een gat in de begroting van de koper. De koper is ervoor verantwoordelijk om het verkochte voor eigen rekening en risico te herontwikkelen en te (doen) exploiteren. Dit blijkt ook uit de procedurebeschrijving voor de verkoop. In die procedurebeschrijving is expliciet aangegeven dat het Rijksvastgoedbedrijf geen financiële bijdrage zal leveren om een door een partij opgesteld projectplan financieel sluitend te krijgen.

Reactie 3

Het klopt dat de Rijksoverheid geen directe financiële bijdrage levert ten behoeve van de restauratie en herinrichting van het Landgoed Paleis Soestdijk. Echter, door in 2017 het 165 ha. grote landgoed inclusief al zijn opstallen van de Staat te vervreemden voor niet meer dan een fooi (1,7 miljoen euro) kan er indirect wel degelijk gesproken worden van staatssteun. Door een dergelijk niet marktconforme verkoopprijs kreeg de MBEG het complete landgoed feitelijk als een cadeau gepresenteerd. Het argument dat de MBEG uit eigen middelen zorg moet dragen voor een tientallen miljoenen kostende restauratie van het paleisgebouw e.d. gaat niet op. Immers, die restauratie wordt vrijwel geheel bekostigd uit de opbrengsten van de woonwijk en het hotel. Beide worden gebouwd op vrijwel gratis grond. Het behoeft geen nader betoog dat na de realisatie van een en ander de boekwaarde van het landgoed en zijn opstallen vele tientallen miljoenen euro’s zal bedragen.

Vraag 4

Bent u het eens dat, indien het toch gemeenschapsgeld gaat kosten, er ook democratisch besloten moet worden wat de bestemming van het Paleis wordt? Zo nee, waarom niet?

Antwoord 4

Zie het antwoord op vraag 3.

Reactie 4

Zie de reactie op vraag 3.

Vraag 5

Hoe kijkt u terug op de verkoop en procedure van het Paleis? Vindt u dat het Rijksvastgoedbedrijf hier juist heeft gehandeld? Zo ja, waarom?

Antwoord 5

Het Rijksvastgoedbedrijf heeft de opdracht van de toenmalige minister voor Wonen en Rijksdienst tot verkoop van paleis Soestdijk volgens een zorgvuldig proces en volgens de vooraf afgesproken formele procedures uitgevoerd. Juist omdat die opdracht de verkoop van een voormalig koninklijk paleis en landgoed betrof, zijn de Tweede Kamer en Provinciale Staten van Utrecht en de gemeenteraden van Baarn en Soest destijds over elke stap in de verkoopprocedure geïnformeerd.

Reactie 5

Het is goed te weten dat de gemeenteraad van Baarn slechts op een aantal momenten beperkt is geïnformeerd over de vier door de Stuurgroep Paleis Soestdijk geselecteerde plannen, te weten: Eden Holland, Nationaal Ensemble, Internationaal Handelshuis en Made by Holland. Van enige zeggenschap in de uiteindelijke besluitvorming was geen sprake. Het plan van de MBEG is als het ware door het Rijksvastgoedbedrijf bij de gemeente Baarn over de schutting gegooid. Kon er in 2017 nog welwillend gekeken worden naar het toen nog redelijk kleinschalige plan van de MBEG, daar is gelet op het sterk opgeschaalde plan dat nu voorligt echter geen sprake meer van.